0. Gợi ý trước khi đọc

Để nắm bức tranh tổng thể và tránh “học vẹt” từng điều luật, bạn nên đọc trước:

• Bài Tóm tắt nội dung chính của Luật Xây dựng 2014 – sửa đổi 2020 (bài tổng quan).
• Các bài trước trong chuỗi, đặc biệt:
  • Bài 4: Quản lý dự án đầu tư xây dựng.
  • Bài 5: Thiết kế xây dựng.
  • Bài 9: Quản lý thi công & quản lý chất lượng công trình.

Khi đó bạn sẽ thấy rõ: an toàn lao động không tách rời tiến độ – chất lượng – chi phí, mà là điều kiện tiên quyết để được phép thi công.

1. Khung pháp lý về an toàn lao động trong xây dựng

An toàn lao động trên công trường xây dựng được điều chỉnh bởi một hệ thống văn bản pháp luật chặt chẽ:

• Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 (Luật ATVSLĐ – số 84/2015/QH13, hiệu lực từ 01/7/2016): quy định nguyên tắc bảo đảm ATVSLĐ, trách nhiệm của người sử dụng lao động và người lao động, kiểm soát yếu tố nguy hiểm, ứng cứu khẩn cấp khi xảy ra sự cố.
• Bộ luật Lao động 2019: khẳng định người lao động có quyền làm việc trong điều kiện an toàn, vệ sinh lao động và quyền từ chối làm việc khi thấy rõ nguy cơ đe dọa trực tiếp tính mạng, sức khỏe.
• Luật Xây dựng 2014 – số 50/2014/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 62/2020/QH14: lồng ghép yêu cầu an toàn vào quản lý dự án, thiết kế, thi công, nghiệm thu, bảo trì; quy định trách nhiệm chủ đầu tư, nhà thầu trong việc bảo đảm an toàn và bảo vệ môi trường.
• QCVN 18:2021/BXD – Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn trong thi công xây dựng, ban hành kèm Thông tư 16/2021/TT-BXD: quy định yêu cầu kỹ thuật và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong thi công: làm việc trên cao, giàn giáo, cẩu nâng, đào đất, điện, hàn cắt, vận hành máy, PCCC, thoát nạn…
• Thông tư 04/2017/TT-BXD và 07/VBHN-BXD về quản lý an toàn lao động trong thi công xây dựng công trình: quy định rõ trách nhiệm của chủ đầu tư, nhà thầu, người lao động; nhấn mạnh việc xây dựng kế hoạch an toàn, tổ chức bộ máy an toàn, kiểm tra – giám sát.

2. Nguyên tắc cốt lõi: An toàn là điều kiện để được làm việc

2.1. Phòng ngừa là chính

Điều 5 Luật ATVSLĐ nhấn mạnh: bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động phải dựa trên phòng ngừa, kiểm soát yếu tố nguy hiểm, yếu tố có hại, cải thiện điều kiện làm việc và chăm sóc sức khỏe người lao động – không chỉ “chữa cháy” khi tai nạn đã xảy ra.

2.2. Trách nhiệm của người sử dụng lao động (nhà thầu, chủ đầu tư)

Theo Luật ATVSLĐ, người sử dụng lao động phải:

• Xây dựng và triển khai các biện pháp bảo đảm ATVSLĐ trong doanh nghiệp và trên công trường.
• Huấn luyện, hướng dẫn quy định, quy trình, nội quy an toàn cho người lao động.
• Trang bị đầy đủ phương tiện bảo vệ cá nhân phù hợp với yếu tố nguy hiểm, yếu tố có hại.
• Kiểm tra, giám sát việc chấp hành an toàn; không được buộc NLĐ làm việc khi có nguy cơ tai nạn nghiêm trọng.
• Khai báo, điều tra, thống kê, báo cáo tai nạn lao động theo đúng quy định.

2.3. Trách nhiệm và quyền của người lao động

Người lao động có nghĩa vụ và quyền song song trong câu chuyện an toàn:

• Chấp hành nội quy, quy trình, sử dụng và bảo quản phương tiện bảo vệ cá nhân.
• Báo cáo kịp thời khi phát hiện nguy cơ mất an toàn, sự cố, tai nạn.
• Có quyền từ chối công việc không bảo đảm an toàn khi thấy rõ nguy cơ đe dọa trực tiếp tính mạng, sức khỏe – và không bị coi là vi phạm kỷ luật lao động nếu đã báo mà chưa được khắc phục.

Trên nhiều công trường, tai nạn xuất phát từ tâm lý “ngại nói – ngại dừng – làm cho xong”. Việc xây dựng văn hóa an toàn là cực kỳ quan trọng: lãnh đạo, chỉ huy công trình phải khuyến khích báo cáo mối nguy, thay vì “đổ lỗi cho người báo”.

3. Các yêu cầu bắt buộc trong thi công xây dựng

3.1. Trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ cá nhân (PPE)

Luật ATVSLĐ và QCVN 18 yêu cầu trang bị đầy đủ và phù hợp phương tiện bảo vệ cá nhân cho người lao động. Trên công trường, thường gồm tối thiểu:

• Mũ bảo hộ đạt chuẩn, chống va đập và rơi vật.
• Giày bảo hộ chống đinh, chống trượt, chống dập ngón.
• Dây an toàn toàn thân khi làm việc trên cao.
• Kính bảo hộ, mặt nạ hàn, khẩu trang bảo vệ mắt và đường hô hấp.
• Găng tay phù hợp (cách điện, chống cắt, chống hóa chất… tùy tính chất công việc).
• Áo phản quang tại khu vực có phương tiện cơ giới hoặc làm việc ban đêm.

Không chỉ “phát cho có”, mà doanh nghiệp cần quy định rõ đối tượng, tần suất cấp phát, tiêu chuẩn chất lượng; lập sổ theo dõi, có biên bản, và huấn luyện cách sử dụng đúng – vì đôi khi “đeo sai cách” còn nguy hiểm hơn không đeo.

3.2. Biển báo, rào chắn, lan can, lưới an toàn, chống sập – chống ngã cao

QCVN 18:2021/BXD quy định chi tiết về lối đi lại, khoảng cách an toàn, lan can, rào chắn, lưới bao che, giàn giáo, làm việc trên cao, đào đất, hố sâu… nhằm bảo vệ cả người lao động và cộng đồng xung quanh.

• Khu vực nguy hiểm (hố đào, vùng cẩu nâng, khu vực có nguy cơ rơi vật…) phải có biển báo rõ, đèn cảnh báo, rào chắn hoặc lưới chắn.
• Mép sàn, lỗ mở trên cao phải có lan can 3 thanh hoặc biện pháp tương đương.
• Nhà cao tầng, nhà phố đô thị phải bố trí lưới an toàn, lưới bao che tránh rơi vật ra ngoài.
• Giàn giáo phải được thiết kế, tính toán; lắp dựng, nghiệm thu trước khi dùng; kiểm tra định kỳ và ghi nhật ký; không được tự ý tháo dỡ hoặc cải tạo.

3.3. Tập huấn an toàn, phân công người phụ trách công tác an toàn

Luật ATVSLĐ, QCVN 18 và Thông tư 04/2017/TT-BXD yêu cầu tổ chức huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động và bố trí người phụ trách an toàn lao động, mạng lưới an toàn vệ sinh viên trên công trường:

• Xây dựng chương trình huấn luyện phù hợp từng nhóm đối tượng (quản lý, kỹ sư, công nhân, thầu phụ…).
• Huấn luyện định kỳ, huấn luyện lại khi thay đổi công việc, thay đổi công nghệ – thiết bị, sau sự cố tai nạn.
• Sau đào tạo phải kiểm tra, đánh giá và cấp thẻ an toàn cho người lao động đủ điều kiện.

3.4. Kiểm soát các công việc có nguy cơ cao

Các công việc như:

• Làm việc trên cao: sàn thao tác, mái, giàn giáo treo…
• Đào đất sâu, hố móng, hố ga có nguy cơ sập thành, ngạt khí.
• Cẩu lắp cấu kiện nặng, vận hành máy nâng.
• Hàn cắt, làm việc với lửa, làm việc gần đường điện.
• Làm việc trong không gian hạn chế: bể ngầm, silo, đường hầm…

phải được coi là công việc nguy cơ cao, cần biện pháp an toàn riêng: lập biện pháp thi công và biện pháp an toàn chuyên biệt, thẩm tra – phê duyệt, thiết lập vùng cấm vào, bố trí giám sát an toàn, chuẩn bị đầy đủ thiết bị cứu hộ – cứu nạn.

4. Tổ chức quản lý an toàn trên công trường

4.1. Trách nhiệm của chủ đầu tư

Theo Thông tư 04/2017/TT-BXD, chủ đầu tư có trách nhiệm:

• Chấp thuận kế hoạch an toàn lao động do nhà thầu lập trước khi khởi công.
• Tổ chức kiểm tra, giám sát việc thực hiện an toàn trên công trường.
• Phân công người có năng lực chuyên trách hoặc kiêm nhiệm theo dõi an toàn.
• Tạm dừng hoặc đình chỉ thi công khi phát hiện vi phạm an toàn có nguy cơ gây sự cố.

4.2. Trách nhiệm của nhà thầu thi công

Là người sử dụng lao động trực tiếp trên công trường, nhà thầu gánh phần lớn trách nhiệm theo Luật ATVSLĐ:

• Lập và triển khai kế hoạch an toàn lao động chi tiết cho từng giai đoạn, từng hạng mục.
• Bố trí bộ phận an toàn hoặc người phụ trách an toàn, có quyền dừng công việc khi thấy mất an toàn.
• Trang bị PPE đầy đủ, máy móc – thiết bị an toàn; kiểm định thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt.
• Tổ chức huấn luyện, cấp thẻ an toàn, duy trì nhật ký an toàn và hồ sơ kiểm tra – xử lý vi phạm.
• Khai báo, điều tra, thống kê, báo cáo tai nạn lao động theo quy định.

Nếu để xảy ra tai nạn nghiêm trọng do không tuân thủ quy định, nhà thầu có thể bị xử phạt hành chính, bồi thường, đình chỉ thi công, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự tùy mức độ.

4.3. Trách nhiệm và quyền của người lao động

Người lao động:

• Phải tuân thủ nội quy, quy trình, sử dụng PPE đúng cách.
• Phải báo cáo ngay khi phát hiện nguy cơ mất an toàn, sự cố, tai nạn.
• Có quyền rời khỏi nơi làm việc khi thấy không an toàn và yêu cầu khắc phục.

Xây dựng môi trường mà người lao động “nói thẳng về an toàn” là một trong những chìa khóa để giảm tai nạn và sự cố.

5. Đánh giá rủi ro và ứng cứu khẩn cấp

5.1. Đánh giá rủi ro an toàn lao động

Theo Luật ATVSLĐ, doanh nghiệp phải thường xuyên:

• Nhận diện mối nguy: ngã cao, sập đổ, điện giật, cháy nổ, kẹp – cuốn máy, hóa chất, bụi, tiếng ồn…
• Đánh giá mức độ rủi ro trên cơ sở khả năng xảy ra và mức độ hậu quả.
• Đề xuất biện pháp kiểm soát: loại bỏ, thay thế, che chắn, cách ly, biện pháp kỹ thuật, PPE…
• Rà soát định kỳ trong suốt quá trình thi công, đặc biệt khi thay đổi biện pháp, công nghệ, thiết bị.

5.2. Kế hoạch ứng cứu khẩn cấp

Kế hoạch ứng cứu khẩn cấp phải phù hợp đặc điểm công trình, tối thiểu bao gồm:

• Các tình huống giả định: ngã cao, sập giàn giáo, sập hố đào, điện giật, cháy nổ, ngạt khí…
• Quy trình báo động, sơ tán, cứu nạn – cứu hộ, cấp cứu ban đầu.
• Sơ đồ lối thoát hiểm, vị trí tập kết an toàn.
• Tổ ứng cứu khẩn cấp với phân công nhiệm vụ rõ ràng.
• Danh mục trang thiết bị ứng cứu: dây cứu sinh, bình chữa cháy, tủ thuốc, cáng, bộ đàm…
• Số điện thoại liên hệ nhanh với y tế, PCCC, chính quyền địa phương.

Kế hoạch phải được niêm yết và phổ biến cho toàn bộ cán bộ, công nhân, đồng thời diễn tập định kỳ để mọi người thực sự biết phải làm gì khi sự cố xảy ra.

6. Gợi ý thực hành cho doanh nghiệp xây dựng như INDUSVINA

• Gộp an toàn vào 4 trụ cột quản lý dự án: An toàn – Chất lượng – Tiến độ – Thanh toán, coi vi phạm an toàn là vi phạm chất lượng và tiến độ.
• Thiết lập “trật tự an toàn vàng” trên công trường: không mũ – không vào cổng; không dây an toàn – không làm việc trên cao; không biện pháp an toàn – không thi công.
• Chuẩn hóa hồ sơ an toàn: kế hoạch an toàn tổng thể, kế hoạch an toàn cho công việc nguy cơ cao, biên bản huấn luyện, thẻ an toàn, nhật ký kiểm tra, hồ sơ điều tra tai nạn.
• Xây dựng văn hóa “dừng để an toàn”: khuyến khích công nhân dừng việc và báo cáo khi thấy nguy cơ; tôn vinh cá nhân, đội nhóm phát hiện mối nguy; đưa an toàn vào KPI thi đua của chỉ huy trưởng, đội trưởng, nhà thầu phụ.

7. Đường link văn bản pháp luật khuyến nghị tham khảo

8. Lời kết & lời cảm ơn từ INDUSVINA

Nội dung do INDUSVINA biên soạn và chia sẻ miễn phí – vui lòng dẫn nguồn khi trích dẫn.